Trzy funkcje kwestionariusza
- „Przełożenie” teoretycznej problematyki badawczej na konkretne pytania.
- Nakłonienie badanego do udzielenia odpowiedzi i ułatwienie mu jej sformułowania.
- Przygotowanie materiału do analizy badanego zjawiska.
Kwestionariusz patrzy więc w trzy strony naraz: wstecz (na problem), na respondenta i do przodu (na analizę). Te trzy funkcje wracają w pytaniach kontrolnych na końcu.
Od problemu do pytania: schemat tworzenia kwestionariusza
Operacjonalizacja to zamiana abstrakcyjnej zmiennej („lojalność”, „satysfakcja”) na mierzalne wskaźniki (częstość zakupów, ocena 1–5, gotowość polecenia). Dopiero wskaźnik można zamienić na pytanie.
Zasady formułowania pytań
- Pytanie w kwestionariuszu nie musi być pytaniem w sensie gramatycznym — zawsze jednak żąda odpowiedzi lub reakcji: jest zadaniem do wykonania („Proszę wpisać wiek”, „Uszereguj…”).
- Zasada naczelna: respondent ma zrozumieć pytanie tak, jak rozumiał je badacz.
- Trzy wyznaczniki zrozumienia: liczba wyrazów · terminologia (dostosowana do wykształcenia respondentów; wyrazy często występujące w języku) · forma gramatyczna.
- „Liczy się zrozumiałość, a nie ładna forma literacka.”
- Unikaj pytań tendencyjnych / sugestywnych, które narzucają odpowiedź zgodnie z zamierzoną lub niezamierzoną sugestią badacza, np. Czy jest Pan/Pani przeciwko nadaniu większej siły i samodzielności organizacjom proklienckim?
- Unikaj słów o zabarwieniu emocjonalnym (biedny, luksusowy).
Rodzaje pytań: trzy podziały
Ze względu na cel
| Rodzaj | Przykład ze slajdu |
|---|---|
| wprowadzające | Czy interesujesz się sportami zimowymi? |
| o opinie | Czy lubisz slow food? |
| o fakty | Jakie są źródła Twojego utrzymania w czasie studiów? |
| o zachowania | Jak często robisz zakupy internetowe? |
| o motywy | Dlaczego interesujesz się atrakcjami antropogenicznymi warszawskiej Starówki? |
Zamknięte i otwarte: logicznie × technicznie
„Logicznie” mówi, ile odpowiedzi jest możliwych w rzeczywistości; „technicznie” — czy w ankiecie podano listę do wyboru.
| zamknięte logicznie | otwarte logicznie | |
|---|---|---|
| zamknięte technicznie | Czy masz samochód? TAK / NIE | Jakiego środka transportu używasz najczęściej podczas zakupów? samochód / rower / komunikacja miejska / chodzę pieszo |
| otwarte technicznie | Proszę wpisać swój wiek: …… | Co zmienilibyście Państwo, aby skutecznie przeciwdziałać alkoholizmowi w środowisku studenckim? …… |
Ze względu na rodzaj skali odpowiedzi
To samo wraca w module Prezentacja wyników przy statystykach.
| Skala | Co można powiedzieć o odpowiedziach | Przykłady |
|---|---|---|
| nominalna | są treściowo i jakościowo różne — tylko „takie same / inne” | płeć, marka, środek transportu |
| porządkowa | są uporządkowane na skali (więcej / mniej), ale odstępy nieznane | wykształcenie, skala Likerta, ranking |
| przedziałowa | równe odstępy między przedziałami skali, brak naturalnego zera | rok, temperatura w °C |
| ilorazowa (stosunkowa) | stały naturalny punkt zerowy i naturalna jednostka — można powiedzieć, ile razy natężenie cechy jest większe u A niż u B | wiek, czas reakcji, kwoty, ceny |
Katalog typów pytań zamkniętych
| Typ | Jak wygląda | Uwagi z zajęć |
|---|---|---|
| Prosta alternatywa | TAK / NIE | Odpowiedź neutralną („nie wiem”) dodajemy w pytaniach o opinie (Czy lubisz sałatkę Caprese?) i o wiedzę (Czy w Twojej firmie działa system CRM?). W pytaniach o fakty (Czy byłeś w kinie w ostatnim miesiącu?) — nie. |
| Wieloczłonowa alternatywa | wstęp pytania + zadanie dla badanego („wybierz max 3”) + alternatywy | Lista alternatyw musi być kompletna, rozłączna, na jednakowym poziomie ogólności i równoważna (nie akcentuje jednej strony). Dodaj „Inne, jakie…”. Sama lista już sugeruje — żadna odpowiedź nie może się wyróżniać. |
| Skala Likerta | stwierdzenia + 5 stopni (1 nie zgadzam się … 5 zgadzam się; albo 1 zawsze … 5 nigdy) | Środek skali to „nie wiem” / „czasami”. Każde stwierdzenie w osobnym wierszu, ta sama skala dla wszystkich. |
| Dyferencjał semantyczny | pary przeciwstawnych przymiotników z polami pomiędzy | Mierzy wizerunek i skojarzenia. Bieguny bywają odwracane (bezsensowny — sensowny), żeby respondent nie zaznaczał mechanicznie jednej kolumny. |
| Szeregowanie alternatyw | „uszereguj odpowiedzi od najbardziej do najmniej ważnych” | Daje kolejność (skala porządkowa) — nie mówi, o ile jedno jest ważniejsze. |
| Rozdział puli punktów | „rozdziel między alternatywy 100 pkt wg ważności” | Daje wagi (skala ilorazowa) — bardziej wymagające dla respondenta. |
| Pytania przedziałowe | rok (2019 / 2020 / 2021 / … / nie wiem), temperatura, kwoty i ceny | Przedziały muszą być rozłączne i wyczerpujące. |
Jeden problem, trzy skale. To samo pytanie (Czym jest dla Pana/Pani sukces zawodowy?) pokazano na slajdach trzy razy: jako wybór max 3 odpowiedzi, jako ranking i jako rozdział 100 pkt. Wniosek: ten sam problem można zmierzyć na różnych skalach, a wybór skali decyduje o tym, co potem da się policzyć.
Metryczka
Końcowa część kwestionariusza z pytaniami o przynależność demograficzno‑społeczną respondenta. Pytania metryczki muszą być powiązane z tematem, celem badania, przyjętymi założeniami teoretycznymi i wcześniejszymi pytaniami — nie pytamy o wszystko „na wszelki wypadek”. Typowe pozycje: płeć · wiek (rok urodzenia) · poziom wykształcenia · stan cywilny · miejsce zamieszkania / pochodzenia · sytuacja zawodowa · poziom dochodu.
Najczęstsze błędy przy formułowaniu pytań
| Błąd | Przykład ze slajdów | Na czym polega |
|---|---|---|
| Błędy w językowym zapisie | literówki, błędy ortograficzne, przesunięcia, błędy edycyjne i w druku | „Winę za nie ponosi badacz!!!!” — podważają wiarygodność całego narzędzia. |
| Zbyt trudne sformułowania | …czynniki, które generują najwyższy poziom stresu (są najbardziej stresogenne); kilkuzdaniowy wstęp o „działalności socjalnej zakładów pracy” | Żargon, długie zdania wielokrotnie złożone, przydługi wstęp. |
| Złe skalowanie: przemieszczenie pozycji skali | nigdy / kilka razy w roku / raz w roku / raz w miesiącu / kilka razy w miesiącu / codziennie / tylko w niedzielę | Pozycje nie rosną monotonicznie („kilka razy w roku” przed „raz w roku”), a „tylko w niedzielę” jest z innego porządku. |
| Złe skalowanie: brak układu odniesienia | Wynagrodzenie: do 1000 zł / 1000,01–2000 zł / 2000,01 zł i więcej | Netto czy brutto? Miesięcznie czy tygodniowo? Przedziały nieadekwatne do realiów. |
| Złe skalowanie: nierównoważność stron skali | Jak oceniasz smak herbaty Lipton? bardzo dobra / dobra / raczej dobra / niedobra | Trzy odpowiedzi pozytywne i jedna negatywna — skala przechylona. |
| Treść pytania nie odpowiada odpowiedziom | Czy wykonujesz pracę zgodnie z wykształceniem? — tak / nie / jest mi to obojętne / nie mam innej możliwości | Pytanie o fakt, a odpowiedzi o postawy i przyczyny. |
| Przypisywanie postawy nie reprezentowanej | Dlaczego lubisz herbatę Lipton?; skala 1–4 bez środka do sprzecznych stwierdzeń o stresie | Zakładamy, że respondent lubi / ma zdanie; brak opcji „nie dotyczy” lub neutralnej. |
Sześć pytań kontrolnych do każdego pytania w ankiecie
Zanim pytanie trafi do kwestionariusza, odpowiedz sobie:
- Po co je zadajemy — co chcemy przez nie uzyskać?
- Jakie odpowiedzi uzyskamy i jaką mają wartość wskaźnikową dla rozwiązania problemu?
- Dlaczego jest tak właśnie skonstruowane — czy nie lepiej byłoby inaczej?
- Dlaczego jest akurat w tym miejscu kwestionariusza?
- Jaki przewidujemy sposób analizy materiału uzyskanego z tego pytania?
- Jaka może być wiarygodność materiału badawczego?